Art-Nieuwe uitvaartcultuur / NDC de Horizon

In de voorbije decennia zijn vele rituelen verdwenen, zo ook die rondom sterven en rouwen. Dit belangrijke onderdeel van het leven wordt genivelleerd en zorgt daardoor bij vele mensen voor enorme psychische problemen. We zijn als de dood voor onze vergankelijkheid en willen er zo min mogelijk aan herinnerd worden. Gelukkig gaan er tegenwoordig steeds meer stemmen op die de dood een plaats in het leven willen geven. Hopelijk is dit themanummer ook een stimulans in die richting.
Het is zinloos om oude gebruiken zonder meer weer tevoorschijn te halen. Trouwens, ook vroeger bestonden tradities zonder inhoud. Zo waren de begrafenisstoeten uit de zeventiende eeuw puur gericht op het uiterlijk vertoon, in functie van het maatschappelijk aanzien. Nochtans is het waardevol om zinnige aanknopingspunten te zoeken met aloude tradities. Men kan ook op zoek gaan naar inspirerende vormen en gebruiken uit andere culturen. Nederland heeft daarbij het grote voordeel van een meer uitgesproken interculturele samenleving te zijn. Zij zijn vaker dan wij getuigen van gebruiken van allochtonen op het vlak van begrafenisrituelen en rouwverwerking. Sommige van deze gebruiken hebben een universele betekenis en dat kan voor ons een verrijkende leerschool zijn. Of ze kunnen ons minstens aan het denken zetten om op een bewust persoonlijke, zinvolle en creatieve manier om te gaan met de dood en de gestorvenen in ons leven.
In Nederland lijkt, meer dan in België, een nieuwe rouw- en uitvaartcultuur te zijn ontstaan. De consument is mondiger, bewuster en kritischer geworden, en wil uit de dwangmatige greep van de vele industrieën die hun leven lijken te bepalen, zoals de uitvaartindustrie ontsnappen. Het cremeren is in Nederland sterk ingeburgerd geraakt, met de helft van de sterfgevallen in 43 crematoria, maar de aanpak is geëvolueerd naar een koude, cleane en stereotiepe business.
De vernieuwende aanpak ligt niet zozeer in de extreme uiterlijke attributen die vaak in de kijker worden geplaatst (zoals de beschilderde kist, je kist als kast, of spectaculaire happenings), maar veeleer in de persoonlijke en betrokken aanpak en vormgeving. De vernieuwing is geen doel op zich, maar een middel om het verdere rouwverloop positief te beïnvloeden. In plaats van een ordelijke efficiënte aanpak, kiezen mensen voor een persoonlijk afscheid, waarin de identiteit van de gestorvene herkenbaar is. De warmte en intimiteit komt ook tot uitdrukking in de vorm en uitvoering, in de keuze van kist, muziek en bloemen. Bij zulk een vernieuwing hoort ook een experimentele fase, waarin ook kunstenaars op zoek gaan naar hedendaagse vormgeving, precies om grenzen te verleggen en zaken ter discussie te stellen. Er zit brood in de persoonlijke dood, en de Nederlandse Vereniging Netwerk Uitvaartvernieuwers telt nu al om en bij de 200 leden, die allen beroepsmatig en vernieuwend bezig zijn, met aandacht voor het persoonlijke. In de laatste tien jaar is een nieuwe funeraire kunst ontstaan, in zowat alle onderdelen van de uitvaartcultuur: grafmonumenten en urnen, kisten, rouwsieraden, rouwkledij, drukwerk, tot zelfs schilderijen waarin de as van de overledene is verwerkt. Maar er kan ook een beroep gedaan worden op de creatieve mogelijkheden van de nabestaanden zelf. Dan ervaren zij vaak meer kracht in zich te hebben dan ze vermoeden. Het hangt er allemaal van af hoe ze op de pijnlijke dagen van afscheid nemen en loslaten zich gedragen en gesteund voelen. De vernieuwing naar de uitvaartondernemer bestaat precies in de verantwoordelijkheid die hij in dit proces heeft. Het is zijn plicht om mensen goed voor te lichten. Hij zou een drastische omslag moeten maken van “het willen verzorgen” naar “het weer teruggeven van de verantwoordelijkheid” voor de verzorging van de overledene aan de nabestaanden. In die nieuwe trend zijn er opvallend veel vrouwen die opkomen als uitvaartondernemer, als adviseur of ritueelbegeleider.
Naast de zakelijke en efficiënte afhandeling, besteden zij meer aandacht aan emoties en inlevingsvermogen. Steeds meer creatieve, soms kleine accenten maken een begrafenis of een crematie tot een persoonlijk gebeuren.
De uitvaartwereld bij ons in Vlaanderen is nu niet direct het toonbeeld van een beroepssector met vooruitstrevende vernieuwingen. Komt er in Nederland traag maar zeker iets op gang, dan heeft men in België amper nog maar iets gehoord van vernieuwende en persoonlijke aanpak. Sommigen kijken zelfs neer op ‘het zootje dat er bij onze Noorderburen van wordt gemaakt’, en vinden van zichzelf dat ze al jaren lang aandacht hebben voor een persoonlijke aanpak. Gelukkig blijken enkelingen toch gevoelig te zijn voor een echte persoonlijke dienstverlening in plaats van bureaucratisch routine-werk, en worden de commerciële belangen geen doel op zich.
In België is op het eind van de zomer ‘96 de publieke belangstelling groot geweest voor de begrafenissen van de ontvoerde en vermoorde meisjes Julie, Melissa, Ann en Eefje. Zowel in als om de kerken was telkens wit de toonaangevende kleur. De kleur van hoop die sinds de begrafenis van koning Boudewijn het zwart als rouwkleur heeft verdrongen. De kerken en vooral de altaren waren versierd met witte bloemen. Buiten de kerk hingen witte vlaggen, met daaraan een rouwlint, halfstok. Bij het buitenkomen met de kist van Eefje werden duizend witte ballonnen in de lucht gelaten, als teken van hoop. Buiten aan de kerk werden de betrokken families op luid applaus onthaald bij hun aankomst. Ook dat applaudisseren is een gebruik dat in België ingang heeft gevonden sinds de begrafenis van koning Boudewijn. Het komt nog merkwaardig over, maar is voor de omstaanders een manier om hun medeleven te laten blijken. En in het voorjaar van ’97 was gans België diep onder de indruk van de serene moslimuitvaart van Loubna.
Binnen de kerkelijke plechtigheden probeert men oude religieuze rituelen opnieuw te duiden of nieuwe rituelen aan te bieden. En ook buiten de kerken, waar steeds meer uitvaarten plaatsvinden (crematoria, rouwcentra, uitzonderlijk zelfs bij mensen thuis) worden nabestaanden die dat wensen veel directer betrokken bij de uitvaart van hun verwanten.
Hiermee willen we onze bijdrage leveren tot het pleidooi voor een bespreekbaar maken van de dood, de rouwopgaven en de vele individuele wensen van mensen die hun eigen laatste gang willen ‘regisseren’. Daar is op dit ogenblik in onze cultuur moed en creativiteit voor nodig. Maar afscheid nemen van een dierbare kan slechts één keer. Of moet het enige ritueel dat wij nog kennen het ritueel van de psychotherapie zijn?

IS PROFESSIONELE HULP VANZELFSPREKEND?
Al is de dood een intiem gebeuren, toch staan allerhande professionele buitenstaanders klaar om je bij te staan vanuit hun specialiteit. Er is onder meer het ziekenhuispersoneel en de kerk, er zijn consulenten van alle soorten en goed bedoelde ‘mede-lijders’, en er zijn de begrafenisondernemers. Vooral met de laatst genoemde beroepsgroep zullen nabestaanden te maken hebben. We zijn ons ervan bewust dat het woord ‘professioneel’ vaak als niet zo positief wordt benaderd vanuit de dagelijkse praktijk. Maar dit wil voor de lezers niet de eerste boodschap zijn. Zij hebben eerder nood aan kwalitatieve criteria. Naar de nabestaanden is er de sterke uitnodiging om vanuit hun aanvoelen duidelijk en gericht contact op te nemen met een begrafenisondernemer, indien dit wenselijk is. De priester of voorganger ontsnapt wat aan de kritiek tegenover de professionelen, maar in kwalitatieve benadering willen we hen aan dezelfde eisen onderwerpen.
Elk beroep beantwoordt aan een nood in de maatschappij, zo ook het beroep van begrafenis-ondernemer. In de primitieve samenleving was de begrafenis een gebeuren dat zich voltrok in nauw familieverband. In de middeleeuwen werd elke begrafenis gemeenschappelijk gedragen door een spontane solidariteit. Pas in de daarop volgende tijden begonnen personen opdrachten te krijgen om tegen vergoeding het lichaam te begraven of soms ook over te brengen naar het land van herkomst. Reeds in de zeventiende eeuw was begrafenisondernemer een erkend beroep in Engeland. Vanaf de jaren vijftig is deze bezigheid in vele landen geëvolueerd van bijberoep naar hoofdberoep. In België gaat het meestal om familiebedrijven, al krijgen we ook hier de tendens van Frankrijk en Engeland, en vooral Amerika: steeds grotere firma’s met tewerkgesteld personeel, met vaak onpersoonlijke gevolgen als neveneffect. Uniek voor Europa is de Belgische vestigingswet (KB 22 dec.1982) ter bescherming van het beroep van begrafenisondernemer.
Het gezegde kennis is macht geldt zeker ook voor deze beroepssector. Als iemand sterft in de nabije omgeving, dan is dit een ingrijpend gebeuren met vaak een grote ontreddering. Mensen gaan op zoek naar houvast, zowel emotioneel als praktisch. Maar praktisch gezien weet bijna niemand wat er precies allemaal moet gebeuren. De vroegere bijstand van familie en buren is nu vervangen door deskundige professionele hulp, waar je volledig afhankelijk van bent. In het beste geval krijg je een persoonlijke dienst- en hulpverlening van een persoonlijk-gerichte, attentvolle begrafenisondernemer. Maar spijtig genoeg word je steeds vaker consument van de uitvaartindustrie. Het standaardprodukt beantwoordt niet altijd aan persoonlijke vragen en verlangens, maar wel aan economisch rendement. Aan de geruststelling ‘ Maakt u zich maar geen zorgen, wij regelen alles voor u’ hangt vaak een prijskaartje vast dat tot een tweede rouwproces leidt. Om nog maar te zwijgen van de bestaande wanpraktijken, die we onder andere te horen kregen bij de voorbereiding van het boek Gebroken wit. Daarover uitweiden zou niet eerlijk zijn tegenover de begrafenisondernemers die het zó goed menen dat ze zich, in samenspraak met de familie, om alles bekommeren tot in de allerkleinste persoonlijke details. Maar de bestaande tendens van schaalvergroting in de uitvaartwereld belemmert een grotere aandacht voor de nabestaanden. Dat heeft ook te maken met de toenemende kosten die grote organisaties hebben, waardoor begrafenisondernemers van grote ondernemingen steeds meer uitvaarten per week moeten verzorgen. De uitspraak van de directeur van zo’n grote onderneming is veelzeggend: “Wij zijn vernieuwend en spelen in op de wensen van klanten binnen bedrijfseconomisch haalbare concepten.”
Met het boek Gebroken wit willen we vooreerst concrete informatie verschaffen als mogelijke houvast en ondersteuning in moeilijke en vaak chaotische dagen, met als doel:
- mensen duidelijkheid te verschaffen over wat er allemaal mogelijk is, al was het maar om van de globale rekening een gedetailleerd overzicht te krijgen,
- de mensen te helpen die een deel van de taken zelf willen uitvoeren en voor de rest de begrafenisondernemer willen vragen,
- diegene die zelf een uitvaart willen voorbereiden en uitvoeren hierbij te ondersteunen.

Je moet zorgvuldig overwegen welke financiële verplichtingen je aangaat als je emotionele beslissingen neemt. Misschien vind je in Gebroken wit1 de nodige inspiratie om er samen met de begrafenisondernemer een persoonlijk
afscheid van te maken. Als je jezelf de kans geeft om na te denken over afscheid nemen, dan ben je een volwaardige gesprekspartner van de begrafenisondernemer of andere hulpverleners, die het allemaal goed bedoelen maar soms te snel van je willen overnemen. De herinnering aan het afscheid zou een goede herinnering moeten zijn, die zo weinig mogelijk verstoord wordt door dingen die anders verliepen dan je zelf wilde.
Het verdere rouwverloop wordt sterk bepaald door de manier waarop mensen de eerste uren en dagen al dan niet bewust meemaken. Het is zelfs mogelijk, maar daarom niet gemakkelijk, om een uitvaart helemaal zelf te regelen, met de juiste hulp uit je nabije omgeving en zonder begrafenisondernemers. Deze hebben immers veel minder rechten dan zijzelf en wij ook vaak denken. Je wordt dan wel geconfronteerd met bedrijven, instellingen of ambtenaars die proberen tegen te werken, omdat ze niet vertrouwd zijn met deze gang van zaken. Ook zij zouden gebaat zijn met de inhoud van Gebroken wit … Ze zouden zich wat vrijer kunnen voelen in hun keuze van bewust omgaan met de dood.

HOE VLAANDEREN DE DOOD BELEEFT ...
Deze bedenking kunnen we jaarlijks meer dan 50.000 keer opnieuw maken. Want zo vaak komt het voor in Vlaanderen dat een familiegebeuren wordt doorkruist door het sterven van een dierbare.
Over de dood is echt alles al gezegd en geschreven... tenminste dat gevoel krijgen we bij het overlopen van de indrukwekkende boekenlijst2 met meer dan 1600 nederlandstalige titels, die in het laatste kwarteeuw zijn verschenen. Om dan nog maar te zwijgen van de wereldliteratuur waarin de dood als één van de eeuwige onderwerpen blijft voortleven.
En toch geraakt de dood moeilijk uit de taboesfeer, alsof ze verborgen moet blijven omwille van diepere gevoelens die niet aanvaard of gerespecteerd worden. Of is het juist een teken dat vele auteurs er bewust mee omgaan, en ze dat ook aan anderen willen toewensen? Hoe dan ook, de dood leeft in Vlaanderen, maar ze wordt nog te veel doodgezwegen. En dat is doodjammer. Want elke verwoorde beleving is een kans tot verrijking voor anderen. Daarom neemt NDC Horizon vzw het initiatief om zulke geschreven of uitgebeelde ervaringen te verzamelen en als bundel te verspreiden.
Vanuit NDC Horizon vzw richten we ons tot alle mensen van alle leeftijden, wiens verleden geraakt en getekend werd door het sterven van een naaste. Probeer eens iets van deze beleving te verwoorden of uit te beelden en op papier te zetten. We vragen geen hoofdstukken theorie, maar liever één blad doorleefde getuigenis. We verkiezen één concrete ervaring boven een bladzijde vol beschouwingen. We geloven in de waarde van de uitwisseling van zulke belevingen. Sta dan ook eens stil bij wat u precies in die moeilijke tijden heeft geholpen om de pijn en het verdriet verder te dragen... en wat u juist verdrietiger en eenzaam heeft doen voelen. Concrete tips, anekdotes, poëtische mijmeringen, diepzinnige gedachten, al dan niet religieus geïnspireerd: alles is welkom, als het maar doorleefd is, en het wordt met de door u gevraagde discretie behandeld. Niet de dood, maar u krijgt hier het laatste woord. Het is uw antwoord dat telt, uw manier van reageren op de dood in uw omgeving. Deze oproep kan in elk seizoen beantwoord worden.
Maak er wat tijd voor vrij, laat uw schrijfsel rijpen, maar laat het ook niet te lang liggen... Telkens voor een tweejaarlijkse trefdag worden alle inzendingen verzameld om er een levendige bundel van te maken. Zo krijgen we meteen een praktisch vervolg in verscheidene afleveringen op het boek “GEBROKEN WIT – Een vrije keuze van bewust omgaan met de dood”.